Astudiaeth Achos 7

Gofynnodd corff llywodraethu yn ddiweddar i riant lywodraethwr gael gwiriad Datgelu a Gwahardd (DBS) (cyn hynny Gwiriad Swyddfa Cofnodion Troseddol (CRB) yn ogystal â gwiriad rhestr wharaddedig i sicrhau nad ydyn nhw’n anaddas i weithio gyda phlant. Gwrthododd y llywodraethwr dan sylw wneud hynny, ar y sail ei bod wedi bod yn llywodraethwr yn yr ysgol am y 10 mis diwethaf. Oherwydd ei bod wedi gwrthod cafodd ei hanghymhwyso. Roedd y rhiant lywodraethwr dan sylw wedi gwylltio am hyn a chyflwynodd gŵyn ffurfiol i’r Awdurdod Lleol ar y sail nad oedd yn cymryd rhan mewn ‘gweithgaredd rheoleiddiedig’ ac nad oedd unrhyw ofyniad felly iddi gael ei gwirio yn y dull yma.

  • Ydy’r corff llywodraethu cyfan wed cael gwiriad DBS (CRB)?
  • Ydy’r llywodraethwr yn gwirfoddoli yn yr ysgol ac yn cael mynediad heb oruchwyliaeth at y plant? Os felly, mae angen iddyn nhw wneud cais am y gwiriad DBS.
  • Beth ydy polisi’r Awdurdod Lleol ynghylch gwiriadau DBS i lywodraethwyr?

Nodir y fframwaith gyfreithiol ynghylch gwiriadau i lywodraethwyr isod:
Mae Rheoliadau Llywodraethu Ysgolion a Gynhelir (Cymru) 2005 yn darparu darpariaeth anghymwyso penodol:
Atodlen 5, Rheoliad 12
Anghymhwysir person rhag dal swydd neu barhau i ddal swydd llywodraethwr ar unrhyw adeg pan fydd yn gwrthod cais gan y corff llywodraethu i wneud cais o dan adran 113 o Ddeddf yr Heddlu 1997 am dystysgrif cofnodion troseddol.

Ond, dydy’r sefyllfa ddim yn un syml o dderbyn mod y math o wiriadau y gellir eu cynnal wedi newid ar 10 Medi 2012 yn dilyn cyflwyniad Deddf Diogelu Grwpiau Agored i Niwed 2006 a Deddf Diogelu Rhyddid 2012. Erbyn hyn mae yna dri math o wiriadau:

  • Gwiriad DBS safonol – yn cynnwys gwybodaeth o gyfrifiadur cenedlaethol yr heddlu – fel rheol manylion am gollfarnau/rhybuddion troseddol heb ddarfod;
  • Gwiriad DBS manylach – yn cynnwys gwybodaeth o gyfrifiadur cenedlaethol yr heddlu a gwybodaeth yr heddlu – dim ond ar gyfer swyddi sydd naill ai wedi’u rhestru yn y Ddeddf Adsefydlu Troseddwyr (Gorchymyn Eithriadau) 1975 a Deddf yr Hedlu 1997 (Rheoliadau CofnodionTroseddol). Ond, yn bwysicaf, gall unigolion oedd cyn hynny yn syrthio o fewn yr hen ddiffiniad o weithgaredd rheoleiddiedig (ond ddim yn gwneud hynny bellach) barhau i fod yn gymwys am y gwiriad yma;
  • Gwiriad DBS manylach gyda gwiriadau rhestr waharddedig – dim ond pan fo unigolyn yn cyflawni ‘gweithgaredd rheoleiddiedig’ y gellir cymhwyso’r rhain.

Arferid ystyried bod llywodraethwyr yn cyflawni gweithgaredd rheoleiddiedig o dan y system ISA wreiddiol, ac felly roedd angen iddyn nhw gael gwiriad CRB, a gwiriadau hefyd o’r rhestrau gwaharddedig, i wirio nad oedden nhw’n cale eu hystyried yn anaddas i weithio gyda phlant.

Ond o dan y system newydd, fel rheol ni fydd llywodraethwyr (sydd wrth gwrs yn wirfoddolwyr) yn cymryd rhan mewn ‘gweithgareddau rheoleiddiedig’ oni bai eu bod yn gwneud rhywfaint o ‘waith’ yn yr ysgol, ar sail rheolaidd, heb oruchwyliaeth. Mewn gwirionedd, mae canllaw’r Llywodraeth yn benodol yn cyfeirio at Lywodraethwyr fel rhai wedi’u symud o gwmpas ‘gweithgaredd rheoleiddiedig’ o 10 Medi 2012. Ni fydd yn beth cyffredin i lywodraethwr wneud gwaith mewn ysgol lle nad ydyn nhw yn cael eu ‘goruchwylio’ gan rhywun sydd yn y gweithgaredd rheoleiddiedig eu hunain (e.e. os ydyn nhw’n bresennol mewn cyfarfodydd ac yn y blaen, yna fe fydd y pennaeth neu aelod arall o staff yr ysgol fel rheol yn bresennol).

Ar y sail yma, oherwydd bod llywodraethwyr yn arfer cael eu dal gan yr hen ddiffiniad o weithgaredd rheoleiddiedig, mae llywodraethwyr yn parhau’n gymwys i gael gwiriad DBS manylach, ond ni fyddan nhw’n gymwys i gael eu gwirio i weld os ydyn nhw naill ai ar y rhestr waharddedig, oni bai eu bod yn cymryd rhan mewn gweithgaredd rheoleiddiedig.

O ganlyniad i hyn, tra y gall Cyrff Llywodraethu ac Awdurdodau Lleol ei gwneud yn ofynnol i Lywodraethwyr gael gwiriadau DBS manylach, dydyn ni ddim yn credu y gallan nhw fynnu bod pob llywodraethwr yn cael gwiriad o dan y rhestrau gwaharaddedig oni bai eu bod nhw’n gallu sefydlu bod y llywodraethwr dan sylw yn cymryd rhan mewn gweithgaredd rheoleiddiedig. Rydym yn deall y gall DBC wrthod ceisiadau am wiriadau ar y sail yma.